سیّدالشهدای انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ امام سیّدعلی خامنه‌ای (رضوان‌الله‌علیه)

ایشان تحصیل را در چهار سالگی از مکتب‌خانه و با فراگیری قرآن کریم شروع کرد. دوره‌ی دبستان را در نخستین مدرسه‌ی اسلامی مشهد، دارالتعلیم دیانتی، گذراند. در همین ایام، یادگیری قرائت و تجوید قرآن را نزد برخی قاریان قرآن مشهد آغاز کرد. هم‌زمان با تحصیل در کلاس پنجم دبستان، تحصیلات مقدماتی حوزوی را نیز آغاز کرد. شوق وافر او به تحصیلات حوزوی و تشویق والدین سبب شد که وی پس از اتمام دوره‌ی دبستان، وارد دنیای طلبگی شود و تحصیل علوم دینی را در مدرسه‌ی سلیمان‌خان ادامه دهد. وی بخشی از مقدمات را نیز نزد پدر طی کرد. سپس به مدرسه‌ی عالی نواب رفت و دوره‌ی سطح را در آن به پایان برد. هم‌زمان با تحصیلات حوزوی دوره‌ی دبیرستان را تا سال دوم متوسطه ادامه داد. وی معالم‌الاصول را نزد آیت‌الله سیّدجلیل حسینی سیستانی و شرح لمعه را نزد پدر و میرزا احمد مدرّس یزدی فراگرفت. رسائل، مکاسب و کفایه را نیز نزد پدر و آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی آموخت. در سال ۱۳۳۴ش، در درس خارج فقه آیت‌الله‌العظمیٰ سیّد محمدهادی میلانی حاضر شد. وی به آیت‌الله خامنه‌ای (رضوان‌الله‌علیه) اجازه‌ی روایت داده و ایشان را در سنین نزدیک به نوجوانی مجتهد خطاب می‌کردند. او در سال ۱۳۳۶ش همراه خانواده به نجف اشرف مشرف شد و در دروس مدرّسان بنام حوزه‌ی علمیه‌ی نجف، از جمله آیات عظام سیّدمحسن حکیم، سیّدابوالقاسم خویی، سیّدمحمود شاهرودی، میرزا باقر زنجانی و میرزاحسن بجنوردی حضور یافت، ولی به دلیل عدم تمایل پدر برای اقامت در آن شهر به مشهد بازگشت و به مدّت یک سال دیگر در درس آیت‌الله‌العظمیٰ میلانی حاضر شد. سپس به شوق ادامه تحصیل عازم حوزه‌ی علمیه‌ی قم شد. ایشان در قم نزد بزرگانی چون آیات عظام حاج‌آقا حسین بروجردی، ‌امام خمینی(رضوان‌الله‌علیه)، حاج شیخ مرتضی حائری یزدی، سیّدمحمد محقّق داماد و علامه طباطبایی تلمّذ نمود. در مدّت اقامت در قم اکثر وقت خود را به تحقیق، مطالعه و تدریس می‌گذراند. ایشان در سال ۱۳۴۳ش به دلیل عارضه‌ی بینایی پدر و کمک به وی به‌ضرورت از قم به مشهد بازگشت و بار دیگر در جلسات درس آیت‌الله‌العظمیٰ میلانی حضور یافت که تا سال ۱۳۴۹ش ادامه داشت. او از ابتدای حضور در مشهد، به تدریس سطوح عالی فقه و اصول و برگزاری جلسات تفسیر برای عموم همّت گماشت. ایشان از سال ۱۳۴۷ش درس تخصّصی تفسیر را نیز برای طلاب علوم دینی شروع کرد که این دروس و جلسات تفسیر تا سال ۱۳۵۶ش و قبل از دستگیری و تبعید به ایرانشهر ادامه داشت. جلسات تفسیر در سالیانی از دوره ریاست‌جمهوری و پس از آن نیز ادامه داشت. ایشان از سال ۱۳۶۹ش تدریس خارج فقه را آغاز کرد و تا اواخر عمر پر برکتشان به تدریس ابواب جهاد، قصاص، مکاسب محرمه، نماز مسافر، نماز جماعت و… پرداخت. ایشان تحقیق و تألیف را از دوران طلبگی آغاز کرد و تقریرات دروس اساتید خود را نگاشت و قبل از پیروزی انقلاب به ترجمه و تألیف چند اثر نیز همّت گماشت. از جمله آثار ایشان می‌توان به «چهار کتاب اصلی علم رجال»، «طرح کلّی اندیشه اسلامی در قرآن»، «پیشوای صادق»، «از ژرفای نماز»، «مناسک حج»، «ثلاث رسائل فی الجهاد»، «غناء و موسیقی» و دیگر کتب فقهی و غیر فقهی ایشان اشاره کرد. در علمیّت ایشان همین بس که قریب به ۱۵۰ تن از علما و فقهاء معاصر ایشان، معظّمٌ‌له را اعلم و افقه فقهای زمان – بلکه اعلم از بسیاری از اساتید خود و قدماء – معرفی کرده‌اند که توضیحات کامل آن در کتاب «دُرِّ فقاهت۱» آمده است.

——————————————————– 

در کتاب «دُرِّ فقاهت۱» به طور مُتقن اثبات شد که اعلم مراجع تقلید جهان اسلام، کسی نیست جز سیّدالشهدای انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ امام سیّدعلی حسینی خامنه‌ای (رضوان‌الله‌علیه).

بر همین اساس، وقتی اعلم مراجع تقلیدِ عصر حاضر، به خلف صالح خود، حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ سیّدمجتبیٰ حسینی خامنه‌ای (دام‌ظله) که سال‌ها شاگردی پدر را کرده است، دستور حاشیه‌نویسی بر کتاب شریف «العروه الوثقیٰ» می‌دهند، این خود دلالت بر آن دارد که ایشان، فرزند و شاگرد خود را نه‌تنها مجتهد می‌داند، بلکه او را در قامت و جایگاه مرجعیّت می‌بیند. از این رو، دستور مرجع اعلم و اعلای شیعه در این امر، خود اثبات‌کننده­ی بالاترین درجه از شایستگی مرجعیّت است.

توضیح آنکه حاشیه‌نویسی بر کتاب شریف «العروه الوثقیٰ» کار هر مجتهدی نیست. این کتاب از دیرباز در حوزه‌های علمیه به عنوان معیار و تراز سنجش اجتهاد شناخته شده است. سیّدالشهدای انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ امام سیّدعلی حسینی خامنه­ ای (رضوان‌الله‌علیه) در دیدار اعضای ستاد برگزاری همایش علّامه سیّد محمّدکاظم طباطبایی یزدی (رحمه‌الله) فرمودند: «از وقتی که عروه بُروز کرده، کمتر دیده شده که فقهای ما، مراجع ما، بر کتاب‌های دیگر حاشیه بزنند؛ یعنی جامعیّت عروه [… باعث شده] همه توجّهات روی این کتاب متمرکز شود».[1]

بنابراین، کسانی بر این کتاب حاشیه می‌نویسند که افزون بر اجتهاد مطلق، در مقام مرجعیّت باشند و إلّا صدها مجتهد هستند که هرگز به خود اجازه‌ی تحشیه بر این کتاب را نمی‌دهند؛ لذا صِرف دستور امام شهیدمان، دلالت روشن بر این دارد که به نظر ایشان، حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ سیّدمجتبیٰ حسینی خامنه‌ای (دام‌ظله) در آن زمان، دست‌کم صلاحیت و شایستگی مرجعیّت را داشته‌اند. پس از آن نیز با نگارش تعلیقات و حواشی بر این کتاب شریف، مرتبه‌ی والای فقاهت و مرجعیّت ایشان به وضوح اثبات می‌شود.

شایان ذکر است، صرف حاشیه زدن بر این کتاب به تنهایی دلیل قطعی بر مرجعیّت نیست، امّا وقتی اعلم مراجع عصر تشخیص می‌دهند و شخصاً به ایشان چنین دستوری می‌دهند – و نه به دیگران – به روشنی استفاده می‌شود که از  دیدگاه امام شهیدمان (رضوان الله علیه)، حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ سیّدمجتبیٰ حسینی خامنه‌ای (دام‌ظله) در جایگاه مرجعیّت هستند.[2]

در اینجا به نقل قول چند تن از علما مبنی بر این مطلب که امام شهیدمان (رضوان‌الله‌علیه) به حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ سیّدمجتبیٰ حسینی خامنه‌ای (دام‌ظله) دستور تعلیق و تحشیه بر کتاب شریف «العروه الوثقیٰ» را داده‌اند، اشاره می‌کنیم:

حضرت آیت‌الله غلامعلی صفایی بوشهری (دامت‌برکاته)[3]:

در سال آخری که حضرت آیت‌الله حاج سیّدمجتبیٰ حسینی خامنه‌­ای دام‌ظله درس خود را تعطیل کردند، امام شهیدمان حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ سیّد علی خامنه‌ای رضوان الله علیه به ایشان دستور دادند که بنشین و تحشیه بر کتاب العروهالوثقی بزن. البته من نمی‌دانم که ایشان تعلیق زدند یا خیر، ولی می‌دانم که امام شهیدمان دستور دادند که حاشیه بزن.[4]

حضرت آیت ­الله عبدالله کیوانی (دامت‌‌برکاته)^[5]:

ما باید کسی را انتخاب می‌‌کردیم که در باب حکمرانی، بالاتر از او وجود نداشته باشد و ما همان لحظات اول، کار را شروع کردیم. در باب احراز اجتهاد آیت‌‌الله سیّدمجتبیٰ خامنه‌‌ای دام‌ظله، کار برایمان خیلی آسان بود، زیرا ایشان به مدّت بیست سال، درس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم داشتند و درس خارج فقه ایشان که بالاترین درس فقهی حوزه علمیه و مجتهد پرور هست، جزو شلوغ‌‌ترین دروس خارج حوزه علمیه بود.

رهبر شهید به آیت‌‌الله سیّدمجتبیٰ خامنه‌‌ای امر کرده بودند که ایشان حاشیه بر عروهالوثقی بنویسند، [این کتاب] یک فقه جامع است درحالی‌‌که کسانی بر عروه حاشیه می‌‌نویسند که در معرض مرجعیّت باشند و نه اجتهاد؛ یعنی آن مجتهدهایی که مرجع تقلید می‌‌شوند، حاشیه بر عروه می‌‌زنند، سپس نظر حاشیه‌‌ای بر عروه­ او ترجمه می‌‌شود و به عنوان رساله‌‌ی فارسی عملیه مطرح می‌‌شود. رهبر شهید وقتی به شاگرد خودشان به عنوان استاد چنین امری کرده بود، می‌‌دانسته که ایشان توانایی اجتهادی دارد که می‌‌تواند این کار را بکند. ^[6]

حضرت آیت‌‌الله سیّد محمدعلی فقیهی (دامت‌برکاته)[7]:

من حدود ۲۵ سال یا بیشتر با حاج‌‌آقا مجتبیٰ آشنایی دارم. از زمان درس آیت‌‌الله وحید و آیت‌‌الله تبریزی، ایشان هم در همان درس‌‌ها شرکت می‌‌کردند و ما بعد از درس با هم رفت‌‌وآمد و صحبت داشتیم. در این مدت، آنچه برای من کاملاً روشن شد، تسلّط علمی بالای ایشان بود. ایشان سال‌‌ها درس خارج گفته‌‌اند؛ ابتدا درسشان محدود و کم‌‌جمعیت بود، اما کم‌‌کم شلوغ شد و طلاب جدّی و اهل علم پای درسشان می‌‌آمدند. به نظر من، ایشان از نظر علمی هیچ کمبودی ندارند. حتی با اینکه با حاج‌‌آقا مصطفی هم ارتباطی داشتیم، آن قوت علمی‌‌ای که در ایشان (آیت‌‌الله امام سیّدمجتبیٰ خامنه‌‌ای) دیدم، در برادر بزرگ‌‌ترشان ندیدم.[8]

هیچ‌کس در اجتهاد ایشان تردید نکرده است و علاوه بر آن، ایشان حاشیه بر عروه دارند، حاشیه بر عروه هم یعنی کمال مرجعیت، ایشان واقعاً صلاحیّت مرجع تقلید بودن را دارند.[9]

حجت‌‌الاسلام‌‌والمسلمین محمدعلی برکتین (دامت‌برکاته)^[10]:

ایشان از مُخرَّجین و تربیت‌‌یافتگان و رشدیافتگان در حوزه علمیه تشیّع هست و اساتید مبرّز ایشان به قدرت اجتهاد ایشان و توانمندی ایشان اقرار و شهادت دادند و علاوه بر آن، خبرگان شهادت به این مطلب دادند و این­ها برای ما کافی است. کسانی که مرتبط با ایشان بودند، این را یافته‌‌اند؛ لذا توانایی ایشان در استنباط از کتاب و سنّت و رسیدن به دستورالعمل‌‌هایی که دین مدّ نظر دارد، لا کلام فیه می‌‌باشد. سال ۱۴۰۰ رهبر شهیدمان به ایشان می‌‌فرماید که شما به کتاب شریف عروه حاشیه بزنید. چه کسی می‌‌تواند به این کتاب حاشیه بزند؟ کتاب بسیار قوی فتوایی و علمای بزرگی از مراجع به آن حاشیه زده‌‌اند، کسی می‌‌تواند حاشیه بزند که اهل نظر بوده و به اجتهاد رسیده باشد. این نشان می­دهد که از نظر رهبر شهیدمان ایشان به آن مقام اجتهاد و ملکه اجتهاد رسیده است. علاوه بر اینکه ایشان فضلا و اساتید زیادی در حوزه علمیه قم تربیت فرمودند. تقریرات علمی ایشان هم از وزانت بالایی برخوردار است.^[11]

حجت‌‌الاسلام‌‌والمسلمین دکتر علی مصباح یزدی (دامت‌‌برکاته)[12]:

اینکه رهبر شهیدمان به ایشان (آیت‌‌الله سیّدمجتبیٰ خامنه‌‌ای (مدظله)) فرمودند: «بر کتاب عروه حاشیه بنویسید»؛ حاشیه زدن بر عروه یعنی آخرین مرحله مرجعیّت، این هم نشانه‌‌ی تسلّط و جامعیّت [ایشان] بر همه‌‌ی ابواب فقهی است.^[13]

حجت‌‌الاسلام‌‌والمسلمین دکتر احمدحسین شریفی (دامت‌‌برکاته)^[14]:

نکته دیگر، مسئله حاشیه بر کتاب «عروه» است. موقعی که رهبر معظّم انقلاب به عنوان یک فقیه جامع‌‌الشرایط و مرجع تقلید به ایشان می‌‌فرمایند: «شما بر عروه حاشیه بزنید»، کسانی که اهل فقه باشند می‌‌دانند که حاشیه زدن بر «العروه الوثقی» کار هر کسی نیست. ما ده‌‌ها مجتهد داریم که هرگز به خودشان اجازه ورود به این عرصه را نمی‌‌دهند. امام شهیدمان که با بحث تعارف و بزرگ کردنِ بی‌‌جهتِ کسی میانه‌‌ای نداشتند، این صلاحیّت را در ایشان می‌‌دیدند.^[15]

حجج‌اسلام مقدمی شهیدانی و علی کرم‌زاده(دامت‌‌برکاتهما)[16]:

با اصرار دوستان و اطلاع از توصیه رهبر شهید انقلاب به ایشان مبنی بر اقدام به «حاشیه‌‌نگاری بر عروه»، بعد از استنکاف اولیه، تصمیم‌‌گیری در این کار را به آینده موکول کردند که بعد از مدتی کار علمی خود را بر این مسئله و بازنویسی دروس فقهی و اصولی خود متمرکز کردند که تاکنون نیز ادامه دارد.^[17]

منابع:

[1]. متن بیانات رهبر انقلاب اسلامی در دیدار اعضای ستاد برگزاری کنگره‌ی بزرگداشت علامه آیت‌الله سیّدمحمد کاظم طباطبایی یزدی در تاریخ ۲۲ خرداد ۱۳۹۱، صبح روز پنجشنبه ۲۴ اسفندماه ۱۳۹۱ توسط حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدی گلپایگانی رئیس دفتر رهبری در این کنگره در شهر قم قرائت شد..

[2]. حال که دانستیم دستور مرجع اعلم و اعلای شیعه در عصر حاضر برای حاشیه‌نویسی بر این کتاب، نشان‌دهنده جایگاه والای فقاهت و مرجعیّت حضرت آیت­‌الله‌­العظمیٰ سیدمجتبیٰ حسینی خامنه‌ای (دام‌ظله) است، لازم است بدانیم کتاب شریف «العروه الوثقی» خود چه جایگاهی در جهان فقاهت دارد؟!

ارزش و اعتبار اشیای مادی را معمولاً کارشناسان هر فنّ می‌سنجند و مردم عادی هم تا اندازه‌ای آن را درک می‌کنند. امّا مفاهیم علمی و مقامات اجتهادی چنین نیستند؛ این مفاهیم قابل درجه‌بندی هستند و در یک مقیاس ساده نمی‌گنجند و میان کسانی که به آنها متّصف می‌شوند، اختلاف نظر بسیار است. در صد سال اخیر، تنها کتابی که در فقه شیعه، هم خودش «عیار» است و هم دیگران را با نوشتن حاشیه بر آن می‌سنجند، کتاب شریف «العروه الوثقی» اثر فقیه معظّم و عالیقدر، حضرت آیت­‌الله‌­العظمی سیّد محمّدکاظم طباطبایی یزدی (رحمه‌الله) است. این کتاب هم نشان‌دهنده فقاهت مؤلّف است و هم تراز و معیاری برای سنجش اجتهاد دیگران به شمار می‌رود.

محدّث قمی در مقدمه «غایه القصوی» (ترجمه العروهالوثقی) درباره جامعیت و برتری این کتاب بدین مضمون می‌نویسد:

«این فقیرِ بی‌بضاعت، عباس قمی می‌گوید: مدّت‌ها در فکرم بود که چه خوب بود یک رساله­ی جامع برای مردم فراهم شود که شامل فروع بسیار و مسائل مهم باشد و آنها را از مراجعه به کتاب‌های متعدّد بی‌نیاز کند. اگرچه رساله‌های عملیه زیاد بود، امّا در میان آن­ها، رساله‌ای نمی‌دیدم که از هر جهت جامع و برای همه مقلّدین مفید باشد. تا این­که این روزها به رساله­ی شریف “عروه الوثقی فیما تعم به البلوی” برخوردم که از قلم سیّد محمدکاظم طباطبایی یزدی بیرون آمده است. دیدم که راستی همان کتابی است که همیشه آرزویش را داشتم. این رساله‌ای است روان و پسندیده، در نهایت استواری تألیف و نیکویی سبک، جمع‌کننده­ی همه رساله‌ها و دربردارنده­ی همه مسائل، و بی‌نیازکننده از دیگر رساله‌های عملیه است». محدّث قمی، غایه القصوی در ترجمه العروه الوثقی، ج۱، ص۲، چاپ المکتبه المرتضویه.

بنابراین، کتاب «العروه الوثقی» جامع‌ترین کتاب در زمینه فروع فقهی است که بعدها به رساله عملیه شیعیان تبدیل شد. نخستین چاپ آن در سال ۱۳۲۸ه.ق، زیر نظر وصی و شاگرد سیّد، علّامه شیخ محمدحسین آل کاشف­‌الغطاء، انجام شد. سیّد یزدی پس از درگذشت شیخ محمدطه در سال ۱۳۲۳ه.ق، مرجع تقلید شیعه شد و پس از وفات آخوند خراسانی در سال ۱۳۲۹ه.ق، مرجع اکثر شیعیان جهان گردید.

بر کسی پوشیده نیست که فقهای امامیه، همواره توجه ویژه و اهتمام بسیار زیادی به کتاب‌های «توضیح المسائل» داشته‌اند؛ چراکه این کتاب‌ها شامل فتاوای مجتهدینی است که مردم در امور فردی، خانوادگی و اجتماعی خود، به آن­ها مراجعه می‌کنند. در میان رساله‌های علمای متأخر، کتاب شریف «العروه الوثقی» به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فردش -مانند تعداد زیاد فروع و دقّت در بیان احکام شرعی- به جایگاه اصلی پژوهش‌های فقهی و استدلالی علمای پس از خود دست یافته است، به‌گونه‌ای که ده‌ها شرح، حاشیه و بحث فقهی بر مسائل این کتاب نوشته شده است.

این کتاب یکی از مهم‌ترین کتب فتوایی نزد شیعه­‌ی امامیه است که بسیاری از فروع فقهی را با عباراتی شیوا و در عین حال دقیق گرد آورده است. بنابر قول صاحب کتاب «الذریعه»، «العروه الوثقی» شامل ۳۲۶۰ مسئله فقهی است. مباحث آن عبارت‌اند از: تقلید، طهارت، نماز، روزه، اعتکاف، زکات، خمس، حج، اجاره، مضاربه، مزارعه، مساقات، ضمان، حواله، نکاح، وصیّت. این کتاب دارای ادامه‌ای به نام «ملحقات عروه» است که شامل بسیاری از ابواب معاملات مانند ربا، وکالت، هبه، وقف، عدّه و قضا می‌شود.

از اینجا به خوبی روشن می‌شود که حاشیه‌نویسی بر کتاب شریف «العروه الوثقی» کار هر مجتهدی نیست، بلکه نشانه­‌ی توانایی اجتهاد در بالاترین سطح و آمادگی برای ایفای نقش مرجعیّت است. به همین دلیل، دستور مرجع اعلم و اعلای شیعه برای حاشیه‌نویسی بر این کتاب، خود بهترین گواه بر شایستگی و جایگاه بلند حضرت آیت‌الله‌­العظمیٰ سیدمجتبیٰ حسینی خامنه‌ای (دام‌ظله) در عرصه فقاهت و مرجعیّت است.

[3]. امام‌جمعه بوشهر و نماینده ولیّ‌فقیه در استان بوشهر و همچنین نماینده مجلس خبرگان رهبری.

[4]. گفتگوی شفاهی با اعضای مرکز تخصّصی احکام جامع در حرم مطهر رضوی، رواق دارالحفّاظ، در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵

[5]. نماینده مجلس خبرگان رهبری

[6]. برگرفته از فرمایشات ایشان؛ برای مشاهده‌ی کلیپ ایشان در کانال مرکز تخصّصی احکام جامع، به نشانی زیر مراجعه نمایید:

https://aparat.com/v/vas145i

[7]. استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم از هم‌دوره‌ای‌های حضرت آیت‌الله امام سیّدمجتبیٰ خامنه‌ای (مدظله)

[8]. برگرفته از فرمایشات جناب مستطاب حضرت آیت‌الله فقیهی (دامت‌برکاته) در دیدار اعضای مرکز تخصّصی احکام جامع با معظّمٌ‌له در تاریخ: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵.

[9]. برگرفته از صوت ایشان در کانال آیت‌الله سیّد محمّدعلی فقیهی، در تاریخ: ۱۲ خرداد ۱۴۰۵، به نشانی:

https://eitaa.com/m_faghihi/7740

[10]. استاد سطوح عالی و درس خارج حوزه علمیه و مدیر حوزه صاحب‌الامر (عجل‌الله فرجه الشریف)

[11]. برگرفته از فرمایشات ایشان؛ برای مشاهده‌ی کلیپ ایشان در کانال مرکز آموزش‌های آزاد مؤسّسه امام خمینی (رحمه‌الله)، به نشانی زیر مراجعه نمایید:

https://www.aparat.com/v/gytq363?t=1905

[12]. عضو هیئت‌امنا و هیئت‌علمی مؤسسه امام خمینی (رضوان‌الله‌علیه)

[13]. برگرفته از فرمایشات ایشان؛ برای مشاهده‌ی کلیپ ایشان در کانال مرکز تخصّصی احکام جامع، به نشانی زیر مراجعه نمایید:

https://aparat.com/v/mtpd195

[14]. عضو هیئت‌علمی مؤسّسه امام خمینی (رضوان‌الله‌علیه) و ریاست دانشگاه قم

[15]. برگرفته از فرمایشات ایشان؛ برای مشاهده‌ی کلیپ ایشان در کانال مرکز آموزش‌های آزاد مؤسسه امام خمینی (رحمه‌الله)، به نشانی زیر مراجعه نمایید:

https://www.aparat.com/v/fcxc723?t=1710

[16]. از اساتید سطوح عالی حوزه و شاگردان حضرت آیت‌الله‌العظمیٰ سیّدمجتبیٰ حسینی خامنه‌ای (دام‌ظله)

[17]. سایت خبرگزاری تسنیم، اخبار حوزه امام و رهبری، تاریخ انتشار: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴، به نشانی:

https://tasnimnews.ir/3535243